ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΧΕΣΙΑΚΗ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ: 

ΕΠΙΡΡΟΕΣ, ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ, ΚΡΙΤΙΚΗ

Β’ έτος Διετούς Εκπαιδευτικού Προγράμματος 2026-27 

Η Σχεσιακή Ψυχανάλυση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ρεύματα της σύγχρονης ψυχαναλυτικής θεωρίας και κλινικής πρακτικής. Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση,  η ψυχική πραγματικότητα δεν συγκροτείται αποκλειστικά στο εσωτερικό του ατόμου, αλλά αναδύεται και μετασχηματίζεται μέσα σε σχέσεις. Ειδικότερα κατά την ψυχαναλυτική διαδικασία δεν αποκαλύπτεται μόνο ένας ήδη διαμορφωμένος εσωτερικός κόσμος, αλλά δημιουργείται και μια συνάντηση δύο υποκειμενικοτήτων που συνδιαμορφώνουν το θεραπευτικό πεδίο.

Η ανάδυση της σχεσιοκεντρικής σκέψης δεν επήλθε αιφνίδια μέσα από μια απότομη ρήξη με την προηγούμενη ψυχαναλυτική παράδοση. Διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα από διαφορετικές ψυχαναλυτικές και διεπιστημονικές διαδρομές, οι οποίες αμφισβήτησαν, τροποποίησαν ή διεύρυναν βασικές παραδοχές της ψυχαναλυτικής θεωρίας και κλινικής. Στα πρώτα σεμινάρια θα διερευνήσουμε ορισμένες από τις σημαντικότερες θεωρητικές διαδρομές που προετοίμασαν αυτήν την αλλαγή. 

• Ο Ferenczi, με την αμφισβήτηση της απόλυτης ουδετερότητας του αναλυτή, την έμφαση στην πραγματική θεραπευτική σχέση, καθώς και την εργασία του στο πρώιμο σεξουαλικό τραύμα.
• Ο Winnicott, με τη θεμελιώδη σημασία του περιβάλλοντος και της σχέσης για τη συγκρότηση του εαυτού, καθώς και την έννοια του holding.
• Ο Kohut, με την Ψυχολογία του Εαυτού (Self psychology) και την ανάδειξη της ενσυναίσθησης του θεραπευτή και  της σημασίας του εαυτοαντικειμένου (selfobject) για για τη διατήρηση της συνοχής του εαυτού και την ανάπτυξή του.
• Ο Sullivan και η Interpersonal Psychoanalysis που έθεσαν με ριζοσπαστικό τρόπο το διαπροσωπικό πλέγμα (interpersonal matrix) στο επίκεντρο της κατανόησης της προσωπικότητας και της ψυχοπαθολογίας. 

Μέσα από τη σύνθεση αυτών των διαφορετικών παραδόσεων η Σχεσιακή Ψυχανάλυση απέκτησε σταδιακά μια περισσότερο διακριτή ταυτότητα. Κομβικό σημείο αποτέλεσε το έργο των Stephen Mitchell και Jay Greenberg και, στη συνέχεια, θεωρητικών όπως η Jessica Benjamin και ο Lewis Aron, οι οποίοι ανέπτυξαν περαιτέρω τις έννοιες της αμοιβαίας επίδρασης (mutuality), της αναγνώρισης του άλλου (recognition) και της συμμετοχής του αναλυτή. Ο Philip Bromberg, συνέβαλε ιδιαίτερα στην κατανόηση της διάσχισης (dissociation), των διαφορετικών καταστάσεων του εαυτού και του enactment.

Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η σχεσιακή ψυχανάλυση δεν αποτελεί μια ενιαία θεωρία με συγκεκριμένες τεχνικές, αλλά ένα σύνολο συγγενών επιστημολογικών και κλινικών προσανατολισμών. Κοινή τους αφετηρία είναι η θέση ότι θεραπευτής και θεραπευόμενος δεν μπορούν να θεωρηθούν πλήρως ανεξάρτητοι ο ένας από τον άλλο και πως όσα συμβαίνουν στη θεραπεία προκύπτουν μέσα από μια σύνθετη αλληλεπίδραση ανάμεσα στις δύο υποκειμενικότητες.

Στη συνέχεια του προγράμματος θα διερευνήσουμε ορισμένες από τις κεντρικές έννοιες μέσω των οποίων η σχεσιακή θεωρία επιχειρεί να περιγράψει αυτήν τη σύνθετη θεραπευτική διαδικασία. 

• Η διυποκειμενικότητα (intersubjectivity)  αναδεικνύει τη συνάντηση διαφορετικών υποκειμενικών κόσμων και θέτει το ερώτημα του πώς μπορεί ο ένας να αναγνωρίσει τον άλλο ως διακριτό υποκείμενο. Αυτή η περιοχή φωτίζεται ιδιαίτερα από τις έρευνες της Beatrice Beebe για τις διεπαφές μητέρας-βρέφους.
• Η έννοια της διάσχισης (dissociation), ιδιαίτερα στο έργο του Philip Bromberg, κλονίζει την ιδέα  ενός ενιαίου και αδιάσπαστου εαυτού.  Η κλινική πράξη αναδεικνύει την ύπαρξη πολλαπλών καταστάσεων του εαυτού (self-states), ορισμένες από τις οποίες μπορεί να παραμένουν αποσυνδεδεμένες από την καθημερινή συνειδητή εμπειρία του ατόμου. 
• Αντίστοιχα, το enactment (ενδραμάτιση) περιγράφει καταστάσεις στις οποίες αποσυνδεδεμένες, μη συμβολοποιημένες ή μη αναπαραστάσιμες πτυχές της εμπειρίας θεραπευτή και θεραπευόμενου εκφράζονται μέσα στην ίδια τη θεραπευτική σχέση, ένα αναπόφευκτο στοιχείο κάθε θεραπείας.

Οι θέσεις αυτές οδηγούν σε μια σημαντική αναθεώρηση της παραδοσιακής εικόνας του ψυχαναλυτή. Ο θεραπευτής δεν νοείται πλέον μόνον ως ουδέτερος παρατηρητής μιας διαδικασίας που αφορά αποκλειστικά τον θεραπευόμενο, αλλά ως συμμετέχων του οποίου η υποκειμενικότητα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του θεραπευτικού πεδίου. Η αντιμεταβίβαση, η προσωπική εμπειρία του θεραπευτή, η αυτοαποκάλυψη, η αμοιβαιότητα και η αναπόφευκτη συμμετοχή του στις ενδραματίσεις αποκτούν επομένως ιδιαίτερη θεωρητική και κλινική σημασία. 

Τέλος, η σχεσιακή προσέγγιση διευρύνει την έννοια του θεραπευτικού πεδίου πέρα από τη θεραπευτική δυάδα. Η υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσα σε οικογενειακές και προσωπικές σχέσεις, αλλά ταυτόχρονα μέσα σε πολιτισμικά, κοινωνικά, ιστορικά και πολιτικά πλαίσια, στα οποία εμπεριέχονται ζητήματα φύλου, κοινωνικής τάξης, πολιτισμικής ταυτότητας, ετερότητας, προνομίων και σχέσεων ισχύος. Το πρόγραμμα θα ολοκληρωθεί με μια σύντομη εξέταση αυτής της κοινωνικοπολιτικής διάστασης και με μια κριτική αποτίμηση της ίδιας της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης. Στόχος δεν είναι η άκριτη υιοθέτηση μιας ακόμη ψυχαναλυτικής προσέγγισης, αλλά η κατανόηση της ιδιαίτερης συμβολής της σχεσιοκεντρικής σκέψης, των θεωρητικών και κλινικών δυνατοτήτων που επέφερε, αλλά και των αντιφάσεων, των ασαφειών και των περιορισμών της. 

Επομένως, πρόκειται να εξετάσουμε κρίσιμα ερωτήματα: 

• Πώς νοείται το ασυνείδητο στη σχεσιακή ψυχανάλυση;
• Ποια είναι η θέση των ενορμήσεων και της σωματικότητας σε αυτήν την προσέγγιση; 
• Ποια είναι τα όρια της αμοιβαιότητας σε μια σχέση που παραμένει θεμελιωδώς ασύμμετρη; 
• Πώς διακρίνεται η θεραπευτικά ωφέλιμη συμμετοχή του θεραπευτή από τη συμμετοχή που εξυπηρετεί την  κάλυψη των συναισθηματικών και άλλων αναγκών του θεραπευτή; 
• Με ποιον τρόπο η συνδιαμόρφωση του πλαισίου μπορεί να συνυπάρξει με την ιδιαίτερη ευθύνη που φέρει ο θεραπευτής για τη συγκρότηση και τήρηση του θεραπευτικού πλαισίου;

Βασική επιδίωξη του προγράμματος είναι οι συμμετέχοντες να αποκτήσουν ένα συνεκτικό εννοιολογικό πλαίσιο που θα τους επιτρέψει όχι μόνο να γνωρίζουν τις βασικές έννοιες της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης, αλλά και να τις τοποθετούν κριτικά μέσα στην ιστορική εξέλιξη και τη σύγχρονη πραγματικότητα της ψυχαναλυτικής σκέψης.

Εν κατακλείδι, η Σχεσιακή Ψυχανάλυση αποτελεί μία από τις σημαντικές μορφές θεωρητικής μετατόπισης της σύγχρονης ψυχανάλυσης, μέσα από την οποία επαναδιατυπώνονται οι σχέσεις ανάμεσα στο ενδοψυχικό, το διαπροσωπικό και το διυποκειμενικό. Οι διαφοροποιήσεις μεταξύ των ψυχαναλυτικών σχολών δεν αφορούν μόνο διαφορετικές θεωρητικές διατυπώσεις, αλλά και διαφορετικούς τρόπους κατανόησης, ερμηνείας και θεραπευτικής προσέγγισης του ψυχικού προβλήματος. Παρά τις θεωρητικές, κλινικές και μεθοδολογικές διαφορές, η ιστορία της ψυχανάλυσης χαρακτηρίζεται από μια διαρκή διαδικασία θεωρητικών μετασχηματισμών, συγκλίσεων και διαφοροποιήσεων. Η εξέλιξή της συνιστά, επομένως, μια διαρκή συνύπαρξη αλλαγής και συνέχειας.

Ποιοι μπορούν να το παρακολουθήσουν

Το πρόγραμμα απευθύνεται σε επαγγελματίες και φοιτητές ψυχικής υγείας. Είστε ευπρόσδεκτοι να συμμετάσχετε, ακόμη και αν δεν έχετε παρακολουθήσει το Α΄ έτος.

Σάββατο 18.00-20.00, μέσω της πλατφόρμας zoom.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

17 Οκτωβρίου, 2026 

Η γενεαλογία της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης, Μέρος Α’: FREUD και επίγονοι

Τάνια Αναγνωστοπούλου, κλινική ψυχολόγος

————————————————————————————————

7 Νοεμβρίου, 2026

Σημαντικές πτυχές της θεωρίας του Donald Winnicott που επηρέασαν τη σχεσιοκεντρική κλινική πρακτική

Κασσιανή Φελέκη, ψυχίατρος- διδάσκουσα ψυχαναλύτρια, ΒΨΕ

————————————————————————————————

5 Δεκεμβρίου, 2026 

Σημαντικές πτυχές της θεωρίας του Heinz Kohut που επηρέασαν τη σχεσιοκεντρική κλινική πρακτική

Χρυσή Γιαννουλάκη, ψυχαναλύτρια, ΕΨΕ

————————————————————————————————

9 Ιανουαρίου, 2027

Η γενεαλογία της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης, Μέρος Β’: Η ψυχανάλυση στη Β. Αμερική

Τάνια Αναγνωστοπούλου, κλινική ψυχολόγος

————————————————————————————————

6 Φεβρουαρίου, 2027

Harry Stack Sullivan and the Interpersonal School in the U.S.

Irwin Hirsch, psychoanalyst, William Alanson White Institute, U.S.A.

————————————————————————————————

6 Μαρτίου, 2027

Εισαγωγή στη Διυποκειμενικότητα 

Νάγια Δούδαλη, κλινική ψυχολόγος, εκπ. ψυχαναλύτρια

Κώστας Δημάτης, κλινικός ψυχολόγος

————————————————————————————————

2 Απριλίου, 2027

Η διάσχιση/αποσύνδεση (dissociation) στο έργο του Philip Bromberg

Velleda Ceccoli, psychoanalyst, New York University postodoctoral program in psychoanalysis

————————————————————————————————

22 Μαίου, 2027

Enactment

Σωτήρης Κανταρτζής, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, ΒΨΕ

Γιάννης Διττόπουλος, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, ΒΨΕ

————————————————————————————————

12 Ιουνίου, 2027

Η κοινωνικοπολιτική διάσταση της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης

Κριτική της Σχεσιακής Ψυχανάλυσης

Νάγια Δούδαλη & Τάνια Αναγνωστοπούλου

————————————————————————————————

Δηλώσεις συμμετοχής

Αν σας ενδιαφέρει η συμμετοχή, παρακαλούμε αποστείλετε σχετικό e-mail στο thessalonikiiarpp@gmail.com. Είναι σημαντικό να δηλώσετε ακόμη και αν παρακολουθήσατε το πρόγραμμα της περασμένης χρονιάς. Σε περίπτωση που παρακολουθείτε για πρώτη φορά, παρακαλούμε να επισυνάψετε και ένα σύντομο βιογραφικό σημείωμα. 

Σύνδεσμος zoom. Ο σύνδεσμος zoom θα σας αποσταλεί μία μέρα πριν την πρώτη παρουσίαση και θα παραμείνει ο ίδιος για όλες τις συναντήσεις.

Δίδακτρα. Όπως στο πρώτο έτος, έτσι και στο δεύτερο έτος επιλέξαμε να διατηρήσουμε τη συμμετοχή χωρίς δίδακτρα.

Βεβαιώσεις. Θα δοθούν βεβαιώσεις σε όσους και όσες έχουν παρακολουθήσει όλα τα σεμινάρια του έτους (επιτρέπεται μόνο 1 απουσία).

Υπενθυμίζουμε ότι η παρακολούθηση αυτών των διαλέξεων έχει ως στόχο την επιμόρφωση των ειδικών ψυχικής υγείας και δεν συνιστά επίσημη εκπαίδευση (training) στη σχεσιακή ψυχανάλυση ούτε στην ψυχανάλυση γενικότερα.